Kirkjuþing

Virðulega Kirkjuþing.
Góðir gestir.

Ég býð þingheim velkominn til viðamikilla starfa á Kirkjuþingi 2007. Ég vænti þess, að þingfulltrúar og starfsfólk þingsins beri gæfu til að taka svo höndum saman hér á þinginu næstu daga, að þjóðkirkjunni verði í hvívetna heiður og sómi af.

Þeirri mynd var reynt að bregða upp í umdeildum sjónvarpsþætti á öndverðu ári, að þjóðkirkjan væri málsvari misréttis og mannréttindabrota og hratt fjaraði undan kirkjunni, sem sífellt missti fleiri og fleiri áhangendur. Ekkert er þó fjær sanni. Á undanförnum árum hafa orðið umtalsverðar breytingar á samsetningu íbúa hér á landi og sífellt fleira fólk af erlendu bergi brotið hefur flust hingað í atvinnuskyni um lengri eða skemmri tíma. Það er fullkomlega eðlilegt og á ekkert skylt við hnignun, að fólksflutningar, erlendur uppruni, nýir tímar og breytt viðhorf leiði til þess, að íbúar landsins skipi sér á fleiri bása í trúarlegum efnum en lengstum hefur verið frá því ákvæði um trúfrelsi og þjóðkirkju á Íslandi voru sett í stjórnarskrána 1874. Þjóðkirkjan sér ekki ofsjónum yfir því, síður en svo, enda nýtur hún liðveislu um 82% landsmanna, og má það þykja öflugur bakhjarl í sundurleitri þjóðfélagsgerð samtímans.

Samningur ríkisvaldsins og þjóðkirkjunnar um eignaskipti sín í milli á árinu 1997, sem endanlega var til lykta leiddur á síðasta ári, fól meðal annars í sér yfirgripsmikla tilfærslu kirkjujarða til íslenska ríkisins og er grundvöllur launagreiðslna presta og starfsmanna þjóðkirkjunnar. Eftir að kirkjan hefur eftirlátið ríkinu þvílík verðmæti og raun ber vitni er fráleitt að halda því fram, að launagreiðslur til starfsmanna hennar feli í sér misrétti og mannréttindabrot gagnvart öðrum trúfélögum. Þjóðkirkjan leggst ekki gegn því, að ríkisvaldið bæti kjör annarra trúfélaga, en staða kirkjunnar í þessu efni er sérstök og á sér bæði sögulegar rætur og ekki síður eignarréttarlegar. Þeir sem bera þjóðkirkjuna hér röngum sökum með skírskotun til mannréttinda ættu að minnast þess, að það er ekki tilgangur jafnréttisákvæða að veita öllum sömu réttindi heldur er þeim ætlað að koma í veg fyrir að þeim, sem eru í sömu eða sambærilegri stöðu, sé mismunað. Staða þjóðkirkjunnar annars vegar og annarra trúfélaga hins vegar er í þessu efni langt frá því að vera sambærileg.

Endurskoðun laga

Nú eru rétt tíu ár liðin frá því Alþingi samþykkti lög nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, svonefnd þjóðkirkjulög. Það var eitt helsta markmið þeirra að efla sjálfstæði þjóðkirkjunnar í ytri málefnum en í innri málum hafði kirkjan lengi notið sjálfræðis, svo sem varðandi guðsþjónustuna, helgisiði, skírn, fermingu og veitingu sakramenta. Þetta var gert á grunni þeirra tengsla, sem eru milli ríkisins og kirkjunnar samkvæmt 62. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir að hin evangeliska-lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi og skuli ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda. Í þessu ákvæði felst ótvírætt, að ríki og þjóðkirkja eru ekki eitt. Þjóðkirkjan er ekki ríkiskirkja eins og sumir vilja meina, sérstaklega þegar henni skal hallmælt, heldur sjálfstæð stofnun, sjálfstæður réttaraðili - þjóðkirkja, sem ber réttindi og skyldur að lögum. Öðrum aðila, íslenska ríkinu, er falið að styðja og vernda kirkjuna eða með öðrum orðum gera henni kleift að gegna stjórnarskrárbundnu hlutverki sínu sem þjóðkirkja á Íslandi. Það gerir ríkisvaldið best með rammalöggjöf um þjóðkirkjuna, sem hún svo vinnur úr.

Fram að gildistöku þjóðkirkjulaga fyrir tíu árum hafði Kirkjuþing, sem komið hefur saman hér á landi í hartnær hálfa öld, einungis ráðgjafaratkvæði og tillögurétt um öll þau mál, er kirkju, klerkastétt og söfnuði landsins varða og heyrðu undir verksvið löggjafarvaldsins. Þingið hafði einnig rétt til að gera samþykktir um innri málefni kirkjunnar en þær urðu þó ekki bindandi fyrr en þær hefðu hlotið samþykki prestastefnu og biskups og allt fram til ársins 1982 einnig Kirkjuráðs. Biskup Íslands var forseti Kirkjuþings allt til ársins 1998 jafnframt því að vera forseti Kirkjuráðs.

Með þjóðkirkjulögunum, sem tóku gildi 1. janúar á því ári, varð sú grundvallarbreyting, að Kirkjuþingið varð sjálfstætt og mikils ráðandi stjórntæki innan kirkjunnar, óháð prestastefnu um annað en kenningarleg málefni. Þá var einnig ákveðið, að þingforseti skyldi koma úr röðum leikmanna, sem jafnframt fengu meirihluta á þinginu. Það má því segja, að á þessum tímamótum hafi þjóðkirkjan íslenska hætt að vera prestakirkja í eiginlegum skilningi og leitt til öndvegis áhrif leikmanna að lúterskum hætti. Vitaskuld er biskup Íslands hirðir þjóðkirkjunnar, primus inter pares, fremstur meðal jafningja, en kirkjan treystir leikmönnum fyrir úrslitaorði á Kirkjuþingi - og það er ef til vill einn mesti styrkur hennar í dag.

Eitt þeirra mála, sem liggja fyrir þessu Kirkjuþingi, er þingsályktunartillaga um skipun nefndar til að endurskoða löggjöf um þjóðkirkjuna. Þessi tillaga, sem Kirkjuráð flytur að höfðu samráði við mig sem forseta Kirkjuþings, er sett fram í því skyni að meta að nýju stöðu ýmissa mála í ljósi tíu ára reynslu af þjóðkirkjulögunum og að mörgu leyti breyttra aðstæðna. Við þeim verður að bregðast til að styrkja enn frekar innviði kirkjunnar en auknu valdi og sjálfstæði fylgir að sjálfsögðu ríkari ábyrgð. Ef Kirkjuþing fellst á tillöguna hlýtur þessi endurskoðun meðal annars að lúta að því, að Kirkjuþingi verði ætlað í enn ríkara mæli en nú að setja kirkjunni leikreglur og marka framtíðarstefnu. Þeir sem njóta þess trúnaðar að hljóta kjör til setu á Kirkjuþingi verða ævinlega að láta sér umhugað um stöðu þingsins, sem er ætlað það hlutverk í núgildandi lögum að fara með æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar innan lögmæltra marka. Okkur ber því jafnan að leita leiða til að gera Kirkjuþingi enn betur kleift en áður að rækja það mikilsverða hlutverk sitt að vera lifandi og leiðandi forystuafl í kirkjustjórninni.

Þjóðkirkjan og staðfest samvist

Mörg fleiri brýn mál bíða Kirkjuþings að þessu sinni, sem fjalla verður um af ábyrgð og framsýni. Ekki verður hjá því komist að nefna sérstaklega þá úrlausn, sem þingið verður að veita í viðkvæmu deilumáli, er varðar samvist einstaklinga af sama kyni og aðkomu þjóðkirkjunnar að henni. Fyrir síðasta Kirkjuþingi lágu endurskoðuð drög að ályktun kenningarnefndar frá því í júní 2006, „Þjóðkirkjan og staðfest samvist.“ Kirkjuþingið samþykkti, að henni yrði fylgt eftir og hún send til safnaða og stofnana kirkjunnar til umræðu og viðbragða og kæmi til lokaafgreiðslu á Kirkjuþingi 2007.

Þessi ályktun hefur víða verið til umræðu á árinu, meðal annars á héraðsfundum víðs vegar um landið, prestastefnu á Húsavík í lok apríl og leikmannastefnu í Stykkishólmi í byrjun maí. Þá hefur það gerst, að í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar er því lýst yfir fullum fetum, að „trúfélögum verði veitt heimild til að staðfesta samvist samkynhneigðra.“ Það er engin ástæða til annars en að ætla, að hugur fylgi máli og þetta muni ná fram að ganga fyrr en síðar. Við því verður þjóðkirkjan að bregðast og horfast í augu við þann veruleika, sem þessu fylgir og hlýst af breyttum viðhorfum í þjóðfélaginu á undanförnum árum.

Sem grundvallarstofnun kristinnar trúar og máttarstólpi í samfélaginu verður þjóðkirkjan umfram allt að gæta þess, að engum, hvorki einstaklingum né hópum, finnist hann vera utangátta á vettvangi kirkjunnar eða ekki jafnvelkominn öðrum í þær mörgu vistarverur, sem eru í húsi Föðurins. Það er kirkjunni beinlínis lífsnauðsyn í umróti tíðarandans. Á Kirkjuþingi á síðasta ári lagði ég ríka áherslu á, að við leiddum þetta vandasama mál til lykta í góðri sátt og með virðingu fyrir tilfinningum annarra og viðhorfum, sem ýmist eiga rætur að rekja til trúarskoðana, uppeldis, siðferðiskenndar eða ólíkra lífsviðhorfa. Ég treysti því enn, að svo megi verða. Hinu mega menn þá ekki gleyma, að sátt er sátt. Í sáttargjörð felst það vitaskuld, að hvor aðila er fullsæmdur af sínum hlut, þótt hann fái ekki öllu sínu framgengt.

Þjóðkirkjan hefur lagt áherslu á, að Alþingi tæki ekki fram fyrir hendur hennar í máli af þessum toga og hún á þess vegna að vera reiðubúin til að ræða og koma til móts við knýjandi sjónarmið eftir því sem frekast er kostur. Það þarf að ríkja samskilningur milli ríkis og kirkju í þessu viðkvæma máli og þjóðkirkjan verður vegna stöðu sinnar í samfélaginu og samkvæmt stjórnarskrá að hafa forgöngu um, að svo megi verða.

Þegar við blasir, að löggjafinn veiti trúfélögum í landinu heimild til að staðfesta samvist samkynhneigðra verður Kirkjuþing að bregðast við því af yfirvegun og skynsemi og kosta kapps um, að Þjóðkirkjan komi ósködduð frá þeim svigurmælum, sem eru látin dynja á henni, þótt hún sé í hópi þeirra lútersku kirkna á heimsbyggðinni, sem lengst ganga í þessum efnum.

Ef Kirkjuþing býr svo um hnútana, að einstaklingar af sama kyni geti á vettvangi þjóðkirkjunnar hlotið þau borgaralegu réttindi, sem staðfestri samvist þeirra fylgja nú þegar lögum samkvæmt, væri ekki með góðu móti unnt að halda því fram, að samkynhneigðir væru beittir misrétti. Allir fengju þá lögformlega staðfestingu kirkjunnar á ætlun sinni um samneyti og trúfesti, þótt það yrði með mismunandi formerkjum, sem leiðir af trúarskilningi vegna mismunandi aðstæðana þeirra, sem í hlut eiga. Það er sú sáttargjörð, sem nú er í sjónmáli.